Activiteiten van De Diggers - DE LIVENS PROJECTOR

Een bedrijf dat als eerste aan de bouwslag ging op de site (in mei 2000), was het diepvriesgroentebedrijf Pinguïn NV (Westrozebeke). De bedrijvigheid werd van meet af aan aandachtig gevolgd door ons team. (Al was er ook al in de zomer van 1999 prospectie uitgevoerd op deze plaats.) Daar was een heel bijzondere reden voor : op dit deel van de vlakte, zowat 200 m lang en 100 m breed, hadden zich immers hevige gevechten afgespeeld in juli 1915, met als inzet de International Trench en de Südspitze.

Nu de bulldozers en graafmachines op het Pinguïnterrein in mei 2000 een bovenlaag van zowat anderhalve meter afschraapten, om tot op straatniveau te komen, kwam het erop aan het terrein grondiger te prospecteren. Reeds meteen werden daarbij een aantal exemplaren van de Livens Projector gedetecteerd. Echt nieuw was de vondst eigenlijk niet, want in de onmiddellijke buurt waren in de zomer van 1998 reeds enkele exemplaren ondergronds gelocaliseerd, en enkele reeds bovengehaald. Maar eerst : wat is een Livens Projector ?

Een Livens Projector is een heel specifiek type mortier. (Een mortier is een stuk geschut met korte vuurmond, die projectielen afschiet onder een zeer kromme baan, voor relatief korte afstanden dus.) Dit type werd algemeen beschouwd als de meest doeltreffende methode om de vijand met gas te bestoken. Dit nieuwe gaswapen werd ontwikkeld tijdens W.O. I, meer bepaald voor het afschieten van gasprojectielen. Het werd uitgevonden door en genaamd naar de Britse ingenieur luitenant W.H. Livens, die zich bewust was van de tactische zwakte van de Duitse methode met gasflessen : wanneer het verrassingselement er niet was, verloren deze laatste immers veel van hun mogelijkheden. Livens besefte dat het erop aankwam de plaats te kunnen bepalen waar het gas neerkwam en zich verspreidde, meer dan, zoals de Duitsers gedaan hadden op 22 april 1915, het gas vanuit de eigen posities met de wind te laten drijven naar het vijandelijke loopgravenfront.

Foto 1 - Een batterij ' Livens projectors' in stelling.

Het nieuwe wapen werd voor de eerste keer experimenteel gebruikt in de Slag aan de Somme in oktober 1916, en voor de eerste keer op grote schaal ter ondersteuning van de Canadese aanval op Vimy Ridge nabij Arras in april 1917. De Duitse troepen waren verbijsterd door dit nieuwe wapen. (Zij zouden later het systeem overigens kopiëren.)

_______________

Hoe zag de Livens Projector zoals die op de site gevonden werd eruit ? Het tuig bestond uit een eenvoudige stalen buis van 22 cm diameter (binnen 20 cm) en 95 cm lang, bolvormig gesloten aan het onderste einde. Gewicht : ongeveer 48 kg. Het ding steunde in tegenstelling tot andere artilleriestukken niet op een tweepoot of een andere steun, maar werd geplaatst in een kleine gracht van zowat een halve meter diep, met een hellingsgraad van 45° gericht naar de vijand. De mond van de buis stak dus net boven de grond uit.

Om de stabiliteit te vergroten en vooral om de terugslag bij het afvuren van het projectiel tegen te gaan, zat het bolvormige onderste uiteinde gevat in een metalen basisplaat, gewicht 13 kg, plaat 0,5 cm dik, en met een diameter van ongeveer 50 cm, die door de uitstulping waarin het bolvormige uiteinde van de buis rustte, net op een hoed leek, een Mexicaanse dan. Vandaar de huidige naam onder ingewijden : sombrero's.

De uitgegraven aarde kwam dan weer boven op de buis, om het tuig te stabiliseren. Deze richting van de kanonloop kon dus, eens ingegraven, niet zomaar meteen weer gewijzigd worden. Een lading buskruit werd vervolgens in deze loop neergelaten, en voorzien van een elektrische detonator. De draden liepen daarbij gewoon door de mond van de projector.

Foto 2 - Zomer 1998 - Enkele lanceerbuizen van de Livens Projector, inclusief basisplaat, zijn blootgelegd vlak bij de Yorkshire Trench dug-out.

Foto 3 - Een basisplaat (Mexicaanse hoed, of sombrero). De functionele positie hoort dan wel ondersteboven en schuinzittend, met de buisbodem in de holte.

En dan het af te vuren projectiel. Dit was een cilinder van zowat 27 kg, die voor de helft van z'n gewicht (13,6 kg) vloeibaar gas bevatte : fosgeen. (Dus niet het chloorgas dat de Duitsers op 22 april 1915 gebruikten, en ook niet het latere yperiet of mosterdgas.) Op het midden zat een lading TNT en een ontsteking met vertragingsmechanisme. De maximum draagwijdte van het geschut was 1,6 km. (Er blijken ook types Livens Projectors geweest te zijn van afwijkende lengte (84 cm en 122 cm), met ongeveer dezelfde of iets kleinere draagwijdte.) Een mindere afstand kon verkregen worden door de aandrijflading te verminderen, maar het kon ook door de projector meer naar achter in te graven, iets verder van het doelwit. Een allesbehalve gesofistikeerd tuig dus. Maar het werkte.

De tuigen werden in groep gebruikt : een batterij van 25, maar soms werden ook meerdere batterijen, van samen vele honderden, naast mekaar in stelling gebracht. Generatoren leverden de stroom, en op een teken haalden de manschappen de schakelaars over voor de elektrische detonatoren, waardoor de gascilinders wegschoten. Daarbij werd de veiligheidsontsteking geactiveerd, en 30 à 35 seconden na het afschieten, toen het projectiel al geland was, ontplofte het, waarbij het gas vrijkwam.

Dit waren massale hoeveelheden gas - soms werden de projectielen zelfs door duizenden Livens Projectors afgevuurd ! - en het effect was dan ook dat grote vijandelijke gebieden echt overspoeld werden met fosgeengas, met een hoge dodelijke concentratie. De grote hoeveelheid maakte dat de slachtoffers nauwelijks de tijd hadden om hun gasmaskers op te zetten of hun beschermende kledij aan te trekken. Hoe primitief het tuig ook lijkt, het was een belangrijke verbetering : men was immers niet echt afhankelijk van de windrichting, maar kon het gas verrassend - veelal 's nachts, ook omwille van de windstilte - en (relatief) precies doen neerkomen op een (relatief) grote afstand, en in grote(re) hoeveelheden.

Foto 4 - Zomer 1998. Enkele van de talrijke door de graafmachines bovengehaalde Livens Projector-gasprojectielen bij het aanleggen van het wegdek van de Bargiestraat. In de achtergrond de (onteigende) hoeve Het Klein Zwaanhof.

Foto 5 - Zomer 1999. Patrick Van Wanzeele lijkt zich af te vragen wat ermee moet gebeuren. De bestemming is duidelijk : Dovo Houthulst.

Foto 6 - Mei 2000. Bij het stabiliseren en frezen van de ondergrond zijn enkele lanceerbuizen blootgelegd. Een ervan bevat nog het projectiel, met de ontstekingsdraden.

_______________

De grootste inzet van Livens Projectors door de Britse troepen had plaats nabij St Quentin op 19 maart 1918. Toen werden zomaar even 5.649 projectoren gelijktijdig afgevuurd, waarbij 85 ton gas op de vijandelijke linies terechtkwam. De Duitsers telden daardoor 1.100 verliezen. 250 van hen stierven... Een andere bron maakt melding van het gelijktijdig afvuren van 3.730 projectielen nabij Lens, op 21 maart.

Op 22-23 mei 2000 bracht ons team 11 exemplaren, met 5 'sombrero's', aan de oppervlakte, soms met de gascilinders nog in de loop. Over het opereren met de Livens Projector op Boezings grondgebied kunnen wij (nog) geen informatie verstrekken. Het gebruik ervan moet dus wel geweest zijn in de eerste helft van 1917, vóór eind juli, toen de Britse troepen naar Pilkem en Langemark oprukten bij het begin van de Derde Slag om Ieper, die zou leiden naar de Slag van Passendale in het najaar. Met hun reikwijdte van maximum zowat anderhalve km droegen ze, noordoostelijk gericht, dus tot tegenaan Pilkem.

___________

Livens Projectors zijn in het Ieperse zeker niet uitsluitend museumstukken. De burgerbevolking heeft inderdaad na de oorlog de projectorbuis ook gebruikt. Voor vreedzamer doeleinden, uiteraard, met een agrarische bestemming : namelijk als rol om de aarde in hun groentetuin plat te rollen, al dan niet verzwaard met beton. En een LP-buis in hangende positie geeft bij een flinke tik met een zwaar voorwerp ook een goed herkenbaar en ver dragend geluidssignaal ten beste. Dat werd meteen al nuttig aangewend door een aantal landbouwers in de streek. Zij hingen de buis op en een fikse klop met een stuk metaal was het sein voor koeien, varkens, of zelfs personeel of landbouwer om naar de woning af te zakken voor de maaltijd.

Foto 7 - Een Livens Projectorbuis omgevormd tot tuinrol

Foto 8 - ... of gebruikt door de landbouwers om met een hamerklop vee of personeel te laten aanrukken.

Foto 9 - ... en zelfs als verkeersremmer, verstevigd met beton, om uit de bocht gaande voertuigen een halt toe te roepen voor ze de huisgevel inbeuken.

 


© 2001 The Diggers - Contact
Webmaster